Meksika iş hukuku: sözleşme, aguinaldo ve izin hakları
Meksika'da çalışan bir yabancının hakları sözleşmesinde yazmasa bile kanundan doğar. Aguinaldo, yıllık izin ve kanuni asgari haklar.
Meksika’da bir işe başlayan Türk vatandaşlarının sık düştüğü yanılgı, haklarının yalnızca imzaladıkları sözleşmede yazanlardan ibaret olduğunu sanmaktır. Meksika iş hukukunda durum tersidir: Ley Federal del Trabajo (LFT) asgari hakları belirler ve bireysel sözleşme bu asgarinin altına inemez. Sözleşmede daha kötü bir şart yazsa bile kanun uygulanır.
Aguinaldo: yılsonu ikramiyesi
Aguinaldo, Meksika’da çalışan herkesin kanuni hakkıdır ve isteğe bağlı bir jest değildir.
LFT’nin 87. maddesine göre işçilerin yıllık aguinaldo hakkı vardır; ödeme 20 Aralık’tan önce yapılmalı ve tutarı en az 15 günlük ücrete eşit olmalıdır. Bir yılı doldurmamış olanlar, ödeme tarihinde çalışıyor olsun ya da olmasın, çalıştıkları süreyle orantılı kısmı almaya hak kazanır.
Bu iki ayrıntı pratikte önemlidir. Yıl ortasında işe girdiyseniz aguinaldo hakkınız kaybolmaz, orantılı olarak doğar. Aralık’tan önce işten ayrıldıysanız da orantılı aguinaldo alacağınız devam eder.
Yıllık izin: 2023 reformundan sonra
İzin kuralları yakın zamanda değişti ve eski bilgilerle plan yapmak yaygın bir hataya yol açıyor. “Vacaciones dignas” olarak anılan reform, LFT’nin 76 ve 78. maddelerini değiştirdi ve 27 Aralık 2022’de Resmî Gazete’de (DOF) yayımlandı.
Yürürlükteki 76. maddeye göre bir yıldan fazla hizmeti olan çalışan, yıllık ücretli izin kullanır ve bu süre hiçbir durumda 12 iş gününden az olamaz. Süre, izleyen her hizmet yılı için ikişer iş günü artar ve 20 güne kadar çıkar. Altıncı yıldan itibaren artış her beş hizmet yılında iki gün olarak sürer.
- madde ise izin kullanımının biçimini düzenler: çalışan, hak ettiği toplam süreden en az 12 gününü kesintisiz kullanır ve bu süreyi kendi ihtiyacına göre dağıtabilir.
Bu değişiklikten önce ilk yıl izni altı gündü. Eski bir tabloya bakarak hakkınızı hesaplamayın.
Sözleşme türü ve kayıt dışı çalışma
Belirsiz süreli sözleşme (por tiempo indeterminado) kural, belirli süreli sözleşme istisnadır ve kanunun saydığı hâllerde kurulabilir. Deneme süresi ve başlangıç eğitimi süreleri de kanunla sınırlıdır.
En büyük risk, kayıt dışı çalışmadır. IMSS’e bildirilmeden çalışmak yalnızca sağlık sigortasını değil, emeklilik birikimini, iş kazası korumasını ve kıdem hesabını da boşa düşürür. Çalışma izniniz varken kayıt dışı çalışmak göç statünüzü de riske atabilir. Kimlik ve kayıt numaralarınızın doğru kurulması için gazetemizin CURP, RFC ve NSS rehberine bakabilirsiniz.
Kayıt tutun
Uyuşmazlıkta belirleyici olan hafıza değil, kayıttır. Sözleşmenin imzalı bir nüshasını isteyin ve saklayın. Maaş bordrolarınızı (nómina) ve CFDI kayıtlarını biriktirin. Fazla mesai, izin kullanımı ve ödeme tarihlerini kendi takviminize not edin. İşten ayrılırken imzalayacağınız belgeleri okumadan imzalamayın.
Haklarınız konusunda ücretsiz danışmanlık için federal işçi savunuculuğu kurumu PROFEDET’e başvurabilirsiniz; kurumun tanıtım ve bilgilendirme sayfaları gob.mx üzerinden yayımlanır.
Uygulama kontrol listesi
- Sözleşmemin imzalı bir nüshası bende.
- IMSS’e bildirildiğimi NSS numaram üzerinden doğruladım.
- Aguinaldo hakkımın 20 Aralık öncesi ve en az 15 günlük ücret olduğunu biliyorum.
- Yıl ortasında başladıysam orantılı aguinaldo hakkımı hesapladım.
- Yıllık iznimi güncel 12 günlük tabana göre hesapladım, eski altı günlük kurala göre değil.
- En az 12 günü kesintisiz kullanma hakkımı biliyorum.
- Bordro ve CFDI kayıtlarımı saklıyorum.
- İmzalayacağım belgeleri önceden okuyorum.
Kaynaklar ve güncellik
Bu yazı Ley Federal del Trabajo’nun 76, 78 ve 87. maddelerine ve 27 Aralık 2022 tarihli izin reformuna dayanır. Kanun metni ve uygulama değişebilir; eyalet düzeyinde ek düzenlemeler bulunabilir. Bir uyuşmazlıkta işlem yapmadan önce güncel mevzuatı ve PROFEDET yönlendirmesini kontrol edin. Bu yazı hukuki tavsiye değildir.
